Raport 3 Monitoring procesów ochrony lasów październik – listopad 2025 r.

[Raport 3 Monitoring procesów ochrony lasów październik – listopad 2025 r.]

 

EXECUTIVE SUMMARY

Raport przedstawia wyniki społecznego monitoringu procesów ochrony lasów w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem lasów cennych przyrodniczo i ważnych społecznie. Analizie poddano kilkanaście obiektów reprezentujących różne regiony kraju, obejmujących m.in. Puszczę Borecką, Puszczę Romincką, Puszczę Knyszyńską, Puszczę Karpacką oraz lasy aglomeracyjne Krakowa, Poznania, Wrocławia, Trójmiasta i Bielska-Białej.

Monitoring wskazuje na występowanie powtarzalnych problemów dotyczących identyfikacji starolasów, ochrony lasów społecznych oraz realizacji gospodarki leśnej w drzewostanach o wysokiej wartości przyrodniczej. W wielu przypadkach analizowane lasy spełniają kryteria starolasów, siedlisk Natura 2000 lub lasów o istotnych funkcjach społecznych, jednak pozostają objęte planami użytkowania gospodarczego albo zostały wyłączone z proponowanych form ochrony.

Raport wskazuje również na rozbieżności pomiędzy celami deklarowanymi w dokumentach krajowych i unijnych dotyczącymi ochrony przyrody a praktyką wdrażania tych założeń. Szczególną uwagę zwrócono na proces weryfikacji starolasów, realizację moratorium na pozyskanie drewna oraz sposób uwzględniania funkcji społecznych lasów podczas planowania gospodarki leśnej.

Przedstawione analizy prowadzą do wniosku, że skuteczna ochrona najcenniejszych lasów wymaga zarówno zmian systemowych, jak i indywidualnej weryfikacji decyzji dotyczących konkretnych obiektów. Raport kończy się rekomendacjami skierowanymi do Ministerstwa Klimatu i Środowiska, administracji publicznej oraz innych uczestników procesu ochrony przyrody.

 

I. CEL I ZAKRES RAPORTU

Celem raportu jest przedstawienie aktualnego stanu ochrony lasów cennych przyrodniczo i społecznie oraz ocena skuteczności działań podejmowanych przez administrację publiczną w zakresie ochrony starolasów, lasów społecznych oraz ekosystemów o najwyższych wartościach przyrodniczych.

Raport koncentruje się na:

  • ocenie stanu zachowania wybranych lasów,
  • analizie zagrożeń wynikających z planowanej gospodarki leśnej,
  • ocenie procesu identyfikacji i weryfikacji starolasów,
  • analizie funkcjonowania moratorium na pozyskanie drewna,
  • identyfikacji problemów systemowych wpływających na skuteczność ochrony lasów,
  • przedstawieniu rekomendacji służących poprawie krajowego systemu ochrony przyrody.

Zakres opracowania obejmuje zarówno analizę dokumentów planistycznych i aktów prawnych, jak również dokumentację fotograficzną, obserwacje terenowe oraz ocenę wybranych przypadków reprezentujących różne typy lasów i regiony Polski.

 

II. WSTĘP

Lasy o wysokiej wartości przyrodniczej i społecznej odgrywają kluczową rolę w zachowaniu różnorodności biologicznej, stabilności klimatu, retencji wody oraz jakości życia mieszkańców. Jednocześnie stanowią przestrzeń rekreacji, edukacji i kontaktu społeczeństwa z przyrodą.

W ostatnich latach ochrona starolasów oraz lasów cennych przyrodniczo i społecznie, stała się jednym z najważniejszych tematów krajowej polityki środowiskowej. Proces wdrażania nowych rozwiązań, w tym moratorium na pozyskanie drewna, identyfikacji starolasów oraz przygotowań do realizacji unijnego Rozporządzenia w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych, ujawnił jednak liczne problemy organizacyjne, interpretacyjne i systemowe.

Niniejszy raport stanowi kontynuację społecznego monitoringu prowadzonego przez Natural Forest Foundation we współpracy z lokalnymi organizacjami i społecznikami. Opracowanie dokumentuje stan wybranych lasów, identyfikuje najważniejsze zagrożenia oraz przedstawia ich możliwe konsekwencje przyrodnicze, społeczne i polityczne.

Raport ma charakter analityczny. Jego celem jest przedstawienie materiału mogącego wspierać proces podejmowania decyzji dotyczących ochrony najcenniejszych lasów Polski oraz wskazanie kierunków zmian, które mogą zwiększyć skuteczność krajowego systemu ochrony przyrody.

 

III. NAJWAŻNIEJSZE TEZY I ARGUMENTY

4.1. Znaczna część analizowanych lasów posiada cechy starolasów

Dokumentacja terenowa oraz analiza wybranych obiektów wskazują, że wiele badanych drzewostanów spełnia kryteria lasów o wysokim stopniu naturalności, zachowanej strukturze przestrzennej oraz dużym znaczeniu dla zachowania różnorodności biologicznej. Dotyczy to zarówno kompleksów puszczańskich, jak i lasów położonych w sąsiedztwie dużych aglomeracji.

4.2. Ochrona najcenniejszych lasów pozostaje niepełna

Pomimo rozpoczęcia procesu ochrony starolasów oraz obowiązywania moratorium, część lasów o wysokich wartościach przyrodniczych nadal nie została objęta trwałymi instrumentami ochrony. W wielu przypadkach obowiązujące Plany Urządzenia Lasu nadal przewidują możliwość prowadzenia zabiegów gospodarczych.

4.3. Proces weryfikacji starolasów wymaga zwiększenia przejrzystości

Raport wskazuje na potrzebę większej transparentności procesu kwalifikowania oraz odrzucania obiektów zgłoszonych jako starolasy. Przedstawione przykłady pokazują, że decyzje dotyczące poszczególnych obiektów mają istotne znaczenie zarówno dla ochrony przyrody, jak i społecznego odbioru całego procesu.

4.4. Lasy społeczne wymagają silniejszego uwzględnienia funkcji pozaprodukcyjnych

Analiza przypadków pokazuje, że lasy pełniące ważne funkcje rekreacyjne, krajobrazowe, zdrowotne i edukacyjne często pozostają objęte rozwiązaniami planistycznymi opartymi przede wszystkim na funkcji produkcyjnej. Raport wskazuje potrzebę szerszego uwzględniania wartości społecznych podczas podejmowania decyzji dotyczących sposobu zagospodarowania lasów.

4.5. Moratorium stanowi ważny, lecz tymczasowy instrument ochrony

Wprowadzenie moratorium ograniczyło możliwość prowadzenia rębni w części najcenniejszych lasów, jednak rozwiązanie to ma charakter przejściowy. Długofalowa ochrona wymaga stworzenia stabilnych podstaw prawnych, które zapewnią trwałe zabezpieczenie najcenniejszych obiektów niezależnie od przyszłych decyzji administracyjnych.

4.6. Polska stoi przed koniecznością dostosowania systemu ochrony lasów do nowych zobowiązań

Realizacja krajowych i unijnych celów ochrony przyrody, w tym wdrażanie rozwiązań związanych z odbudową zasobów przyrodniczych, będzie wymagała skutecznego zabezpieczenia najlepiej zachowanych lasów oraz stworzenia spójnego systemu identyfikacji, monitoringu i ochrony starolasów.

4.7. Lasy Państwowe jako kluczowy uczestnik polityki leśnej

Przedstawione w raporcie analizy wskazują, że Lasy Państwowe odgrywają znacznie szerszą rolę niż wyłącznie zarządzanie lasami Skarbu Państwa. Instytucja ta współtworzy praktykę krajowej polityki leśnej poprzez udział w przygotowywaniu Planów Urządzenia Lasu, procesach konsultacyjnych, opiniowaniu nowych rozwiązań dotyczących ochrony przyrody oraz prowadzeniu własnej działalności informacyjnej i edukacyjnej.

W ocenie autorów raportu tak silna pozycja instytucjonalna powoduje, że sposób funkcjonowania Lasów Państwowych ma bezpośredni wpływ na skuteczność wdrażania krajowej polityki ochrony przyrody.

4.8. Konflikt pomiędzy funkcją gospodarczą i ochroną przyrody

Analiza kilkunastu przypadków przedstawionych w raporcie pokazuje powtarzający się schemat.

Lasy o najwyższych wartościach przyrodniczych są jednocześnie obiektami, dla których obowiązujące Plany Urządzenia Lasu przewidują prowadzenie gospodarki leśnej. Powoduje to trwałe napięcie pomiędzy funkcją produkcyjną lasów a ich funkcjami społecznymi, krajobrazowymi i przyrodniczymi.

Raport wskazuje, że w wielu przypadkach konflikt ten nie wynika z pojedynczych decyzji nadleśnictw, lecz z obowiązującego modelu zarządzania lasami.

4.9. Proces weryfikacji starolasów

Jednym z najważniejszych ustaleń raportu jest wskazanie problemów związanych z procesem kwalifikowania starolasów.

Autorzy opisują przypadki dobrze zachowanych lasów, które pomimo spełniania kryteriów staroleśnych zostały odrzucone podczas weryfikacji prowadzonej przez Lasy Państwowe.

W ocenie autorów może to prowadzić do:

zmniejszenia skuteczności ochrony najcenniejszych lasów,
obniżenia zaufania społecznego do procesu wyznaczania starolasów,
zwiększenia ryzyka przyszłej utraty dobrze zachowanych drzewostanów.

4.10. Komunikacja społeczna

Raport wskazuje, że jednym z najważniejszych wyzwań pozostaje komunikacja pomiędzy Lasami Państwowymi, administracją publiczną oraz społeczeństwem.

Autorzy zwracają uwagę, że wiele konfliktów dotyczących lasów wynika nie tylko z samych decyzji gospodarczych, lecz również z ograniczonej przejrzystości procesu podejmowania decyzji oraz odmiennego postrzegania wartości lasów przez administrację leśną i społeczeństwo.

W konsekwencji coraz częściej dochodzi do sporów dotyczących starolasów, lasów społecznych oraz sposobu realizacji gospodarki leśnej.

4.11. Przemysł drzewny

Raport identyfikuje przemysł drzewny jako jednego z najważniejszych interesariuszy krajowej polityki leśnej.

Stabilność dostaw drewna pozostaje jednym z podstawowych elementów funkcjonowania gospodarki leśnej. Jednocześnie wzrost znaczenia ochrony starolasów oraz wdrażanie nowych przepisów dotyczących odbudowy zasobów przyrodniczych mogą prowadzić do konieczności ograniczenia pozyskania drewna w części najcenniejszych lasów.

Autorzy wskazują potrzebę prowadzenia dialogu pomiędzy administracją, sektorem drzewnym oraz stroną społeczną, tak aby transformacja systemu ochrony lasów odbywała się w sposób przewidywalny i oparty na rzetelnych danych.

4.12. Polityka krajowa

Raport wskazuje, że ochrona najcenniejszych lasów stała się jednym z istotnych tematów debaty publicznej.

W ocenie autorów skuteczność nowych instrumentów ochrony będzie zależała od zdolności administracji państwowej do podejmowania decyzji opartych przede wszystkim na przesłankach przyrodniczych i społecznych.

Jednocześnie autorzy zwracają uwagę, że przeciągające się procesy legislacyjne oraz spory polityczne mogą opóźniać wdrażanie trwałych mechanizmów ochrony starolasów.

4.13. Polityka Unii Europejskiej

Raport przedstawia krajowe działania w szerszym kontekście polityki środowiskowej Unii Europejskiej.

W szczególności wskazuje na znaczenie:

  • Strategii UE na rzecz Bioróżnorodności,
  • Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 24 czerwca 2024 r. w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych,
  • nowych europejskich ram monitorowania lasów.

Autorzy podkreślają, że przyszły system ochrony starolasów będzie jednym z kluczowych elementów realizacji zobowiązań Polski wynikających z prawa UE. Unia Europejska rozwija także wspólne ramy monitorowania lasów, mające wspierać zrównoważone zarządzanie i lepszą dostępność danych.

4.14. Pałac Prezydencki i proces legislacyjny

Raport wskazuje, że trwałość ochrony najcenniejszych lasów zależy od zakończenia procesu legislacyjnego prowadzącego do wprowadzenia nowych form ochrony przyrody.

W ocenie autorów przedłużające się procedury legislacyjne zwiększają niepewność dotyczącą przyszłości starolasów, lasów społecznych i powodują konieczność dalszego stosowania rozwiązań tymczasowych, takich jak moratorium.

Raport nie przedstawia natomiast dowodów pozwalających stwierdzić, że określone decyzje Pałacu Prezydenckiego były bezpośrednią przyczyną konkretnych przypadków opisanych w analizach. Można natomiast wskazać, że ostateczny przebieg procesu legislacyjnego oraz wejście w życie nowych przepisów zależą od współdziałania organów państwa.

 

V. USTALENIA SYSTEMOWE

5.1. Proces identyfikacji starolasów nie zapewnia ochrony wszystkich lasów o najwyższych wartościach przyrodniczych

Raport przedstawia kilka przykładów dobrze zachowanych lasów spełniających kryteria starolasów, które mimo wysokiej naturalności zostały odrzucone podczas procesu weryfikacji.

Przykłady z raportu

160-letni Dębowy Gaj (Puszcza Borecka) – dobrze zachowany grąd subkontynentalny został odrzucony z listy starolasów pomimo wieku drzewostanu, wysokiego stopnia naturalności oraz planowanej rębni gniazdowej obejmującej docelowo 95% powierzchni.
133-letni Grąd (Puszcza Borecka) – las zachowany w dobrym stanie, posiadający gatunki wskaźnikowe lasów pierwotnych, nadal pozostaje objęty planowanymi trzebieżami.

Wniosek systemowy

Proces kwalifikacji starolasów wymaga zwiększenia przejrzystości oraz ponownej analizy przypadków budzących poważne wątpliwości przyrodnicze.

5.2. Moratorium ogranicza wycinki, ale nie zastępuje trwałej ochrony

Raport pokazuje, że moratorium odegrało istotną rolę w zabezpieczeniu części najcenniejszych lasów, jednak jego skuteczność wynika z decyzji administracyjnej, a nie z trwałych przepisów prawa.

Przykłady z raportu

160-letni Dębowy Gaj – obecnie chroniony wyłącznie dzięki moratorium; obowiązujący Plan Urządzenia Lasu nadal przewiduje rębnię.
150-letni Las puszczański (Puszcza Romincka) – ochrona wynika tylko z moratorium, mimo że las posiada najwyższy stan zachowania siedliska Natura 2000.

Wniosek systemowy

Najcenniejsze lasy wymagają trwałych form ochrony niezależnych od czasowych decyzji administracyjnych.

5.3. Plany Urządzenia Lasu pozostają w sprzeczności z celami ochrony przyrody

W wielu analizowanych przypadkach dokumenty planistyczne nadal przewidują prowadzenie gospodarki leśnej w drzewostanach posiadających najwyższe wartości przyrodnicze.

Przykłady z raportu

160-letni Dębowy Gaj – zaplanowana rębnia gniazdowa.
180-letni Starolas (Trójmiejski Park Krajobrazowy) – rozpoczęto rębnię jeszcze przed zakończeniem procesu identyfikacji starolasów.
133-letni Grąd – przewidziano trzebieże określane jako „pielęgnacja lasu”, mimo dobrego stanu siedliska Natura 2000.

Wniosek systemowy

Proces aktualizacji Planów Urządzenia Lasu powinien uwzględniać nowe instrumenty ochrony starolasów oraz aktualną wiedzę przyrodniczą.

5.4. Procesy partycypacyjne nie zawsze przekładają się na decyzje dotyczące lasów

Raport wskazuje, że udział społeczeństwa w konsultacjach nie zawsze wpływa na końcowe decyzje dotyczące gospodarowania lasami.

Przykład z raportu

110-letni Uzgodniony las społeczny (Poznań) – pomimo pracy 71 przedstawicieli strony społecznej i eksperckiej oraz uzgodnienia funkcji społecznej lasu, po zakończeniu negocjacji wykonano cięcia uprzątające obejmujące około 95% powierzchni.

Wniosek systemowy

Procesy partycypacyjne wymagają stworzenia mechanizmów zapewniających realne uwzględnianie ich wyników podczas podejmowania decyzji.

5.5. Wysoka wartość przyrodnicza nie gwarantuje objęcia ochroną

Raport pokazuje, że nawet lasy posiadające bardzo wysokie walory przyrodnicze nie zawsze uzyskują odpowiedni poziom zabezpieczenia.

Przykłady z raportu

150-letni Las puszczański – siedlisko Natura 2000 o najwyższym stanie zachowania „A”.
133-letni Grąd – obecność gatunków wskaźnikowych lasów pierwotnych.
160-letni Dębowy Gaj – zachowana struktura starodrzewu dębowo-lipowego.

Wniosek systemowy

Proces podejmowania decyzji powinien w większym stopniu opierać się na rzeczywistym stanie zachowania ekosystemów.

5.6. Społeczne znaczenie lasów jest nadal niedostatecznie uwzględniane

Analiza raportu wskazuje, że funkcje rekreacyjne, krajobrazowe i społeczne lasów pozostają słabiej reprezentowane niż funkcja produkcyjna.

Przykłady z raportu

Poznań – utrata lasu społecznego pomimo wielomiesięcznych negocjacji.
Trójmiasto – starolas będący elementem prac Zespołu Lasów Społecznych został objęty rębnią jeszcze przed zakończeniem procesu ochrony.
Puszcza Borecka – lasy o wysokiej wartości rekreacyjnej i krajobrazowej nadal pozostają objęte planami gospodarczymi.

Wniosek systemowy

Planowanie gospodarki leśnej powinno w większym stopniu uwzględniać społeczne usługi ekosystemowe świadczone przez lasy.

 

VI. REKOMENDACJE KRAJOWE

6.1. Rekomendacje dla samorządów

Samorządy powinny aktywnie uczestniczyć w procesach planowania ochrony lasów, traktując je jako element polityki zdrowotnej, klimatycznej, przestrzennej i jakości życia mieszkańców.

Rekomenduje się:

  • uwzględnianie najcenniejszych lasów w dokumentach planowania przestrzennego,
  • wspieranie tworzenia lasów społecznych,
  • inicjowanie lokalnych inwentaryzacji przyrodniczych,
  • współpracę z organizacjami społecznymi i środowiskiem naukowym,
  • monitorowanie realizacji ustaleń dotyczących lasów społecznych.

6.2. Rekomendacje dla polityków

Polityka ochrony lasów powinna opierać się na długofalowych celach państwa, a nie wyłącznie na bieżących potrzebach gospodarczych.

Rekomenduje się:

  • szybkie zakończenie prac nad ustawową ochroną starolasów,
  • zapewnienie trwałości nowych instrumentów ochrony,
  • zwiększenie przejrzystości procesu podejmowania decyzji,
  • uwzględnianie pełnej wartości usług ekosystemowych lasów podczas tworzenia prawa,
  • traktowanie ochrony najcenniejszych lasów jako elementu bezpieczeństwa ekologicznego państwa.

6.3. Rekomendacje dla organizacji społecznych

Raport potwierdza istotną rolę społeczeństwa obywatelskiego w identyfikacji najcenniejszych lasów oraz monitorowaniu procesów ich ochrony.

Rekomenduje się:

  • dalsze prowadzenie monitoringu terenowego,
  • dokumentowanie zmian zachodzących w lasach,
  • rozwijanie współpracy pomiędzy organizacjami społecznymi,
  • wspieranie samorządów w procesach konsultacyjnych,
  • przygotowywanie analiz i raportów opartych na rzetelnej dokumentacji terenowej.

6.4. Rekomendacje dla Ministerstwa Klimatu i Środowiska

Ministerstwo powinno zakończyć proces reformy systemu ochrony najcenniejszych lasów poprzez stworzenie przejrzystych i trwałych mechanizmów ochrony.

Rekomenduje się:

  • zakończenie procesu identyfikacji starolasów wraz z możliwością ponownej oceny przypadków budzących uzasadnione wątpliwości,
  • zapewnienie trwałej ochrony lasów spełniających kryteria starolasów,
  • dostosowanie Planów Urządzenia Lasu do nowych celów ochrony przyrody,
  • opracowanie jednolitych standardów monitorowania starolasów,
  • zwiększenie przejrzystości procesu kwalifikacji oraz odrzucania lasów podczas weryfikacji.

6.5. Dla Lasów Państwowych

Raport wskazuje, że skuteczna ochrona najcenniejszych lasów wymaga pogłębienia współpracy pomiędzy administracją leśną, środowiskiem naukowym i społeczeństwem.

Rekomenduje się:

  • większe uwzględnianie aktualnej wiedzy naukowej podczas planowania gospodarki leśnej,
  • zwiększenie przejrzystości procesu kwalifikowania starolasów,
  • publikowanie uzasadnień decyzji dotyczących odrzucania lasów z procesu ochrony,
  • szersze uwzględnianie funkcji społecznych i przyrodniczych lasów,
  • rozwijanie dialogu społecznego opartego na partnerskiej współpracy i dostępności informacji.
  • likwidacja Strategii PGL LP na lata 2014- 2030, traktującej jako zagrożenia, elementy reformy polityki leśnej

6.6. Dla mieszkańców i obywateli

Ochrona najcenniejszych lasów wymaga aktywnego udziału społeczeństwa.

Rekomenduje się:

  • udział w konsultacjach społecznych dotyczących gospodarki leśnej,
  • wspieranie lokalnych inicjatyw na rzecz ochrony lasów,
  • korzystanie z lasów w sposób sprzyjający zachowaniu ich wartości przyrodniczych,
  • dokumentowanie zmian zachodzących w najcenniejszych lasach,
  • rozwijanie wiedzy dotyczącej znaczenia starolasów oraz usług ekosystemowych.

 

VII. REKOMENDACJE DLA POLITYKI LEŚNEJ

7.1. Reforma modelu polityki leśnej

Raport wskazuje, że obecny model zarządzania lasami opiera się przede wszystkim na funkcji gospodarczej, podczas gdy znaczenie funkcji przyrodniczych, społecznych i klimatycznych systematycznie rośnie.

Rekomenduje się:

  • dostosowanie polityki leśnej do celów ochrony różnorodności biologicznej i odbudowy zasobów przyrodniczych,
  • uznanie ochrony starolasów za jeden z priorytetów krajowej polityki środowiskowej,
  • włączenie usług ekosystemowych do systemu oceny efektywności gospodarowania lasami,
  • zwiększenie udziału niezależnych ekspertów oraz środowiska naukowego w przygotowywaniu strategicznych dokumentów dotyczących polityki leśnej.

7.2. Relacje pomiędzy polityką leśną Polski a polityką środowiskową Unii Europejskiej

Raport wskazuje, że wdrażanie unijnych strategii dotyczących ochrony przyrody i odbudowy zasobów przyrodniczych wymaga spójności pomiędzy krajową polityką leśną a zobowiązaniami wynikającymi z prawa UE.

Autorzy zwracają uwagę, że długotrwałe spory wokół zakresu ochrony starolasów oraz sposobu wdrażania nowych regulacji mogą utrudniać realizację celów środowiskowych przyjętych przez Polskę.

Rekomenduje się:

  • prowadzenie dialogu z instytucjami UE w oparciu o wyniki badań naukowych i przejrzyste dane,
  • uwzględnianie europejskich celów ochrony przyrody podczas opracowywania krajowej polityki leśnej,
  • zwiększenie przejrzystości stanowisk prezentowanych przez administrację publiczną w procesach dotyczących polityki leśnej UE,
  • systematyczne monitorowanie zgodności krajowych działań z przyjętymi zobowiązaniami europejskimi.
  • większa kontrola nad Lasami Państwowymi w kwestii budowania sojuszy branżowych i politycznych na szczeblu europejskim, kwestionujących polityki publiczne.

7.3. Dialog z Lasami Państwowymi

Raport wskazuje, że trwałość reform będzie zależała od zdolności do prowadzenia konstruktywnego dialogu pomiędzy administracją leśną, środowiskiem naukowym, organizacjami społecznymi oraz administracją rządową.

Rekomenduje się:

  • zwiększenie transparentności procesów decyzyjnych,
  • publikowanie uzasadnień decyzji dotyczących kwalifikacji i odrzucania starolasów,
  • rozszerzenie udziału ekspertów spoza struktur Lasów Państwowych w procesach opiniowania,
  • rozwijanie mechanizmów współpracy opartych na wspólnej analizie danych terenowych.
  • wdrożenie mechanizmów powstrzymujących oraz zwiększających kontrolę nad samodzielnym definiowaniem oraz wdrażaniem przez Lasy Państwowe, rozwiązań osłabiających krajowe polityki publiczne.

7.4. Relacje z przemysłem drzewnym

Raport pokazuje, że transformacja polityki leśnej będzie oddziaływać również na sektor drzewny.

Jednocześnie autorzy wskazują, że długofalowe bezpieczeństwo gospodarcze wymaga zachowania najlepiej zachowanych ekosystemów leśnych jako elementu kapitału przyrodniczego państwa.

Rekomenduje się:

  • prowadzenie dialogu z przemysłem drzewnym w sposób przejrzysty i oparty na analizach,
  • uwzględnianie pełnych kosztów środowiskowych oraz społecznych pozyskania drewna podczas projektowania polityk publicznych,
  • wspieranie innowacyjności, efektywności wykorzystania surowca i gospodarki o obiegu zamkniętym, aby ograniczać presję na najcenniejsze drzewostany,
  • wyraźne oddzielenie procesu kształtowania polityki ochrony przyrody od bieżących interesów gospodarczych poszczególnych sektorów.

7.5. Wzmocnienie społecznego zaufania do reform

Raport wskazuje, że zaufanie społeczne do nowych instrumentów ochrony przyrody będzie zależało od przejrzystości całego procesu.

Przykłady opisane w raporcie pokazują, że rozbieżności pomiędzy oczekiwaniami społecznymi a ostatecznymi decyzjami mogą prowadzić do podważania wiarygodności reform.

Rekomenduje się:

  • zapewnienie pełnej jawności kryteriów kwalifikowania starolasów,
  • publiczne uzasadnianie decyzji dotyczących odrzucania najcenniejszych lasów,
  • regularne publikowanie raportów z realizacji reform,
  • umożliwienie niezależnej ewaluacji skuteczności wdrażanych rozwiązań.

7.6. Reforma systemu zarządzania lasami

Analiza raportu wskazuje, że skuteczna ochrona lasów wymaga nie tylko nowych form ochrony przyrody, ale również dostosowania modelu zarządzania do współczesnych wyzwań klimatycznych, społecznych i przyrodniczych.

Rekomenduje się:

  • rozwijanie modelu wielofunkcyjnego gospodarowania lasami,
  • zwiększenie znaczenia funkcji ochronnych i społecznych przy podejmowaniu decyzji gospodarczych,
  • wzmocnienie monitoringu opartego na niezależnych danych naukowych,
  • okresową ocenę skuteczności polityki leśnej z udziałem administracji, nauki, organizacji społecznych i innych interesariuszy.

 

VIII. REKOMENDACJE DLA SAMORZĄDÓW I PLACÓWEK OŚWIATOWYCH

8.1 Rekomendacje dla szkół, placówek oświatowych, samorządów, społeczności lokalnych i klubów sportowych

Raport wskazuje, że skuteczna ochrona najcenniejszych lasów wymaga aktywnego udziału społeczeństwa obywatelskiego oraz zachowania niezależności instytucji publicznych i organizacji społecznych w działaniach dotyczących środowiska i edukacji.

Jednocześnie analiza „Strategii Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe na lata 2014–2030” pokazuje, że Lasy Państwowe traktują relacje z samorządami, szkołami, organizacjami społecznymi, klubami sportowymi oraz lokalnymi liderami jako jeden z istotnych elementów realizacji własnej strategii instytucjonalnej. W strategii wskazano również ryzyka związane z utratą poparcia społecznego oraz osłabieniem współpracy z samorządami, co podkreśla znaczenie tych środowisk dla funkcjonowania modelu zarządzania lasami.

W ocenie autorów raportu okoliczność ta uzasadnia potrzebę okresowej i niezależnej oceny charakteru współpracy pomiędzy instytucjami społecznymi a Lasami Państwowymi, tak aby współpraca ta wzmacniała edukację i dobro wspólne, nie ograniczając jednocześnie pluralizmu poglądów oraz swobody prowadzenia debaty publicznej dotyczącej ochrony przyrody.

Rekomenduje się:

  • przeprowadzenie okresowej oceny współpracy z Lasami Państwowymi pod kątem zachowania niezależności instytucjonalnej oraz zgodności tej współpracy z misją danej szkoły, samorządu, organizacji lub klubu,
  • analizę, czy realizowane programy edukacyjne, sponsoring, wydarzenia oraz wspólne przedsięwzięcia nie prowadzą do jednostronnego przedstawiania zagadnień związanych z gospodarką leśną, z pominięciem aktualnej wiedzy naukowej dotyczącej ochrony różnorodności biologicznej, starolasów, lasów społecznych oraz usług ekosystemowych,
  • zapewnienie pełnej przejrzystości współpracy poprzez publikowanie informacji o wspólnych projektach, źródłach finansowania oraz formach wsparcia udzielanego przez Lasy Państwowe,
  • rozwijanie edukacji przyrodniczej w oparciu o różnorodne źródła wiedzy, obejmujące administrację publiczną, środowisko naukowe, organizacje społeczne oraz instytucje międzynarodowe, tak aby uczniowie i mieszkańcy poznawali różne perspektywy dotyczące funkcji lasów,
  • wspieranie lokalnych debat dotyczących przyszłości lasów z udziałem wszystkich zainteresowanych stron, w tym mieszkańców, naukowców, samorządów, organizacji społecznych i przedstawicieli administracji leśnej,
  • zachowanie niezależności szkół, placówek oświatowych, samorządów oraz organizacji społecznych przy formułowaniu stanowisk dotyczących ochrony lasów i polityki środowiskowej.

Rekomendacja strategiczna

Raport rekomenduje, aby szkoły, samorządy, społeczności lokalne oraz organizacje korzystające ze wsparcia lub współpracujące z Lasami Państwowymi okresowo analizowały swoje relacje z tą instytucją również w świetle zagrożeń zidentyfikowanych w Strategii PGL LP 2014–2030, w szczególności dotyczących znaczenia utrzymania współpracy z samorządami i lokalnymi partnerami dla realizacji celów strategicznych Lasów Państwowych zmniejszenia powierzchni obszarów chronionych prawnie w lasach.

Celem takiej analizy nie powinno być ograniczanie współpracy, lecz zapewnienie, aby partnerstwa były przejrzyste, oparte na interesie publicznym, poszanowaniu integralności polityki leśnej kraju prowadzonej przez władze publiczne, respektowały autonomię wszystkich stron oraz sprzyjały prowadzeniu otwartej debaty na temat przyszłości polskich lasów.

 

IX. REKOMENDACJE DLA KOMISJI EUROPEJSKIEJ

Raport wskazuje, że skuteczność europejskiej polityki ochrony przyrody zależy nie tylko od jakości przyjmowanych regulacji, lecz również od sposobu ich wdrażania przez państwa członkowskie. Przedstawione analizy pokazują, że na etapie implementacji mogą pojawiać się rozbieżności pomiędzy celami polityki środowiskowej Unii Europejskiej a praktyką ochrony najcenniejszych lasów.

Rekomenduje się:

  • monitorowanie rzeczywistego wdrażania unijnych instrumentów ochrony starolasów oraz Rozporządzenia w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych z wykorzystaniem jednolitych kryteriów oceny,
  • wspieranie państw członkowskich w opracowaniu przejrzystych metod identyfikacji starolasów oraz lasów o wysokiej wartości przyrodniczej,
  • rozwijanie niezależnego monitoringu stanu najcenniejszych lasów z wykorzystaniem danych satelitarnych, inwentaryzacji terenowych oraz współpracy z instytucjami naukowymi i organizacjami społecznymi,
  • uwzględnianie doświadczeń organizacji społecznych i środowiska naukowego podczas oceny skuteczności wdrażania polityki leśnej i środowiskowej UE,
  • wspieranie wymiany dobrych praktyk pomiędzy państwami członkowskimi w zakresie ochrony starolasów, lasów społecznych oraz ekosystemów o najwyższej wartości przyrodniczej,
  • zapewnienie, aby proces wdrażania europejskiej polityki leśnej i środowiskowej opierał się na najlepszej dostępnej wiedzy naukowej, przejrzystości procesu decyzyjnego oraz pełnym uwzględnieniu celów ochrony różnorodności biologicznej i klimatu,
  • prowadzenie okresowej oceny zgodności krajowych polityk leśnych z celami wynikającymi z prawa Unii Europejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem ochrony starolasów, siedlisk Natura 2000 oraz realizacji celów odbudowy zasobów przyrodniczych.

Rekomendacja strategiczna

Komisja Europejska powinna zwracać szczególną uwagę na ryzyko, że proces wdrażania unijnych regulacji dotyczących ochrony przyrody może być osłabiany na etapie krajowej implementacji przez dominację interesów gospodarczych nad celami ochrony różnorodności biologicznej. W przypadkach, w których pojawiają się uzasadnione wątpliwości dotyczące zgodności praktyki z celami prawa UE, wskazane jest prowadzenie pogłębionego dialogu z administracją publiczną, środowiskiem naukowym oraz organizacjami społecznymi.

 

X. REKOMENDACJE DLA FSC INTERNATIONAL (FSC IC)

Raport wskazuje, że proces certyfikacji gospodarki leśnej powinien skutecznie identyfikować ryzyka związane z prowadzeniem zabiegów gospodarczych w lasach o najwyższych wartościach przyrodniczych i społecznych. Przedstawione analizy pokazują, że część konfliktów opisanych w raporcie dotyczy obiektów, które spełniają cechy starolasów, lasów społecznych lub siedlisk Natura 2000, a mimo to pozostają objęte planami gospodarczymi.

Rekomenduje się:

  • przeprowadzenie przeglądu skuteczności wdrażania standardu FSC FM w Polsce w zakresie ochrony starolasów, lasów o wysokiej wartości przyrodniczej (HCV) oraz lasów społecznych,
    ocenę, czy proces identyfikacji High Conservation Values (HCV) skutecznie obejmuje wszystkie lasy posiadające cechy lasów społecznych, starolasów oraz najlepiej zachowane i udokumentowane sporne ekosystemy leśne,
  • analizę zgodności praktyki certyfikacyjnej z zasadami ostrożności oraz zapobiegania utracie wartości przyrodniczych i społecznych w okresie pomiędzy identyfikacją a objęciem trwałą ochroną,
  • zwiększenie znaczenia niezależnej dokumentacji naukowej, zasobów strony społecznej oraz społecznego monitoringu terenowego podczas oceny zgodności gospodarki leśnej ze standardami FSC,
  • wzmocnienie mechanizmów zapewniających przejrzystość procesu certyfikacji oraz skutecznego rozpatrywania zgłoszeń dotyczących potencjalnych naruszeń standardów FSC,
    okresową ocenę, czy certyfikowana gospodarka leśna w Polsce zapewnia skuteczną ochronę lasów o najwyższych wartościach przyrodniczych oraz społecznych zgodnie z celami FSC.

Rekomendacja strategiczna

Raport wskazuje, że wdrażanie nowych instrumentów ochrony starolasów i lasów społecznych w Polsce stanowi istotny sprawdzian dla systemu certyfikacji FSC.

Rekomenduje się, aby FSC International przeprowadziła niezależną analizę wpływu procesu identyfikacji i ochrony starolasów oraz lasów społecznych na funkcjonowanie certyfikacji FSC FM w Polsce oraz oceniła, czy obowiązujące mechanizmy certyfikacyjne zapewniają odpowiednią ochronę lasów o najwyższej wartości przyrodniczej i społecznej.

Rekomendacja dotycząca Integrity Framework

W przypadkach, w których pojawiają się powtarzające się sygnały o możliwej rozbieżności pomiędzy celami standardu FSC a praktyką gospodarowania w certyfikowanych lasach, FSC International powinna rozważyć wykorzystanie mechanizmów przewidzianych w Integrity Framework oraz innych procedur nadzorczych w celu niezależnej oceny funkcjonowania systemu certyfikacji na poziomie krajowym.

 

Projekt pn. „Wzmocnienie i zabezpieczenie grup obywatelskich i organizacji ekologicznych w utrwaleniu zachodzących zmian systemowych w sposobie gospodarowania lasami w Polsce” został zrealizowany w latach 2025-2026 z darowizny TJX Poland Sp. z o.o. i był wspierany przez inicjatywę European Space Agency Network of Resources