I. STRESZCZENIE PROJEKTU
Projekt ma na celu wzmocnienie środowisk obywatelskich i organizacji ekologicznych w sąsiedztwie małych miast i wsi w dążeniu do utrwalenia systemowych rozwiązań na rzecz zmiany sposobu gospodarowania lasami w Polsce, realizowanych przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska w ścisłej współpracy z oddolnymi ruchami obywatelskimi. Projekt ma również na celu wzmocnienie wdrażanych reform funkcjonowania Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe oraz polityki środowiskowej Unii Europejskiej przez oddolne środowiska obywatelskie
II. ROZWINIĘCIE
Kontekst umowy o koalicji politycznej w sprawie ochrony lasów
15 października 2023 roku w Polsce odbyły się wybory parlamentarne. Wygrały partie polityczne, które podpisały wspólną umowę koalicyjną. Umowa koalicyjna (https://platforma.org/upload/document/203/attachments/433/UmowaKoalicyjna.pdf) zobowiązuje m.in. do wyłączenia z wycinki 20% najcenniejszych obszarów leśnych oraz do ustanowienia społecznego nadzoru nad lasami.
Kontekst unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030
W ramach Strategii UE (https://www.gov.pl/web/wprpo2020/strategia-na-rzecz-bioroznorodnosci-2030) Polska jest zobowiązana m.in. do „ścisłej ochrony co najmniej 1/3 obszarów chronionych UE, w tym wszystkich pozostałych lasów pierwotnych i lasów staroświeckich w UE”.
Kontekst reformy Lasów Państwowych
Koalicja polityczna, w odpowiedzi na oczekiwania dużej części społeczeństwa, realizuje obecnie program reform Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe. Prace dotyczą Krajowego Programu Leśnego, nowelizacji ustawy o lasach, zasad gospodarki leśnej, ustawy o ochronie przyrody
https://krytykapolityczna.pl/kraj/dorozala-reforma-lasow-panstwowych-bedzie-bolala-ale-sie-wydarzy/
Kontekst zmiany modelu gospodarki leśnej na separacyjny oraz zmiana myślenia o lasach
Jednym z kluczowych procesów, z którymi mamy obecnie do czynienia w Polsce, jest rozdzielenie funkcji lasu. Do tej pory obowiązywał dogmat „trwale zrównoważonej wielofunkcyjnej gospodarki leśnej”, w której każdy skrawek lasu pełnił trzy funkcje: produkcyjną, przyrodniczą i społeczną. Model ten został zakwestionowany przez dużą część społeczeństwa, które w wyborach parlamentarnych 15 października 2023 r. w Polsce wybrało swoich zwycięskich polityków. Przez cały 2024 r. rozdzielenie funkcji lasu jest realizowane przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska na zasadzie pilotażu wokół 9 aglomeracji miejskich, wokół których wyznaczane są lasy cenne społecznie, w których jedyną funkcją lasu są nieprodukcyjne usługi ekosystemowe świadczone na rzecz społeczeństwa. Ponadto w 2024 roku wytypowane zostały cenne lasy naturalne o jedynej funkcji przyrodniczej. W ten sposób Polska wywiązuje się ze swoich zobowiązań wobec Unii Europejskiej dotyczących ścisłej ochrony „starolasów” oraz zobowiązań wynikających z umowy o koalicji politycznej.
Ruchy obywatelskie i organizacje ekologiczne – inicjatorzy zmian
Od 2018 r. widoczny jest wzrost niezadowolenia z nowoczesnego modelu gospodarki leśnej i postępowania służb Lasów Państwowych wobec społeczeństwa, a także schematów korporacyjnych i standardów funkcjonowania największego właściciela ziemskiego w Unii Europejskiej, jakim są Lasy Państwowe w Polsce (https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/lesne-gospodarstwa-weglowe.html). Zaufanie społeczeństwa do leśników jest drastycznie niskie, co wynika z systemowego postępowania leśników wobec społeczeństwa – ignorowania, wyśmiewania, oszukiwania, prowadzenia pseudodialogu, zabawy na czas i zmęczenia, a także wypalenia społecznego, podważania oczekiwań społecznych poprzez tajne spotkania leśników z lokalnymi władzami, przekupstwa politycznego i finansowego oraz kumoterstwa.
Do października 2023 r. w Polsce działało 450 oddolnych ruchów obywatelskich (https://mapy.lasyiobywatele.pl/inicjatywy-obywatelskie.html) (niezwiązanych z organizacjami ekologicznymi), które domagają się zmiany sposobu gospodarowania lasami cennymi przyrodniczo i społecznie. Około 100 z nich stanowi stałą, ugruntowaną opozycję społeczną. Organizacje ekologiczne, do tej pory marginalizowane przez poprzednie władze państwowe, wspierały ruchy obywatelskie w latach 2018-2023. Wiodącą rolę w procesie wsparcia odegrały Fundacja Lasy i Obywatele oraz Fundacja Las Naturalny. Organizacje ekologiczne i ruchy obywatelskie stworzyły postulaty zawarte w umowie koalicji politycznej i przyczyniły się do zmiany władzy w Polsce w wyborach parlamentarnych w październiku 2023 r., które wygrały partie liberalne i lewicowe. Partie te realizują obecnie postulaty ruchów obywatelskich i organizacji ekologicznych.
Ogólnopolska Narada o Lasach (bezpośrednie zaangażowanie społeczne) i ustalenia
22 kwietnia 2024 r. z inicjatywy Ministerstwa Klimatu i Środowiska zainicjowany został cykl spotkań grup roboczych w celu wypracowania kryteriów i rekomendacji dotyczących wyznaczania i wzmacniania ochrony lasów cennych przyrodniczo i ważnych społecznie (https://www.gov.pl/web/klimat/konsultacje-spoleczne). W prace zaangażowane były wszystkie strony: leśnicy, urzędnicy organy ochrony środowiska, przemysł drzewny, przedsiębiorstwa usług leśnych, parki krajobrazowe, organizacje społeczne, ruchy obywatelskie. Tworzony jest spis lasów, które będą podlegały rozdzieleniu funkcji gospodarczej i przyrodniczo-społecznej. W oparciu o powyższe kryteria 20% lasów w Polsce zostanie trwale wyłączonych z użytkowania. Ostatnie prace grup roboczych trwają w połowie listopada 2024 r., a do końca 2024 r. wyznaczone zostaną lasy o wartości przyrodniczej i społecznej, a gospodarka leśna w nich zostanie trwale wstrzymana, ograniczona lub zmodyfikowana.
III. PROBLEMY
Sabotowanie polityki władz państwowych
Od początku wdrażania przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska (MKiŚ) zmian w polskiej polityce leśnej, Lasy Państwowe, podległe Ministerstwu Klimatu i Środowiska, realizują działania hamujące zmiany i cele polityczne polskich władz państwowych. Dzieje się tak na wielu frontach.
Reakcja na moratorium na wycinkę drzew w wybranych, najcenniejszych lasach w Polsce
W dniu 8 stycznia 2024 r. Ministerstwo Klimatu i Środowiska, wychodząc naprzeciw oczekiwaniom społecznym, wprowadziło moratorium na wycinkę najcenniejszych fragmentów lasów w Polsce (https://www.gov.pl/web/klimat/mkis-oglasza-kontynuacje-moratorium-na-wycinke-drzew-i-plan-ochrony-lasow-waznych-spolecznie-wokol-polskich-metropolii) (https://www.facebook.com/fundacja.las.naturalny/posts/pfbid02j8i8yobXH6dU9uxfVDoX9viVp2miXo13j1ZwUaCiyiZ8dZZvXchQn9CiwBQbMaJDl). Spotkało się to ze sprzeciwem leśników, podsycanym przez polityków ultraprawicowych, zwłaszcza we wschodniej i południowo-wschodniej Polsce. Ministerstwo Środowiska i Środowiska umożliwiło leśnikom przeprowadzenie niezależnych konsultacji społecznych w sprawie aktualizacji obszarów objętych moratorium na wycinkę drzew, które leśnicy wykorzystywali do sabotażu i ośmieszania Ministerstwa Środowiska oraz organów państwowych. https://www.facebook.com/fundacja.las.naturalny/posts/pfbid021dify1Ek1rqedB3pWbg31zvhnvoDpou3sJ9CBN1wwySwSn7NDqGJwEjXPGTBYJwtl
Udział Lasów Państwowych w Ogólnopolskiej Naradzie o Lasach i pozbycie się problemu 20% wyłączeń lasów najcenniejszych
Lasy Państwowe w ramach udziału w pracach Ogólnopolskiej Narady o Lasach, przedstawiły swoją propozycję lasów o wartości przyrodniczej i społecznej. Są to: łąki, bagna bez drzew, wyspy na jeziorach, resztki lasu po wyrębie (tzw. biogrupy), użytki ekologiczne, rezerwaty, lasy w odległości 20 m od leśnych ścieżek uczęszczanych rekreacyjnie przez społeczeństwo (tzw. firanki zasłaniające ukryte za nimi przed wzrokiem społeczeństwa zręby) ( https://lasy.pracownia.org.pl/aktualnosci/693-wycinkowa-propozycja-lasow-panstwowych-na-ogolnopolska-narade-o-lasach Ponadto Lasy Państwowe deklarują, że wyłączyły już 10% lasów z wycinki, co stanowi połowę z 20% zadeklarowanej puli. Deklarowane 10% to: bagna bez drzew, wyspy na jeziorach, resztki leśne na zrębach, lasy referencyjne, czyli ponownie bagna zalane przez bobry, ale także młode lasy na zrębach, istniejące rezerwaty i użytki ekologiczne (https://www.youtube.com/live/SyyhwOLCQic?si=_Th9q5vVzFvWznd8&t=10458). W ten sposób Lasy Państwowe starają się wypełnić wolę polityczną wyłączenia z użytkowania 20% najcenniejszych lasów w Polsce, oferując najniższej jakości fragmenty lasów lub tereny pozbawione drzew, co ma przynieść Lasom Państwowym jak najmniejsze straty finansowe. Dodatkowo jest to ewidentne dublowanie ochrony, bo na proponowanych terenach i tak nie wycina się drzew, nie ma na nich drzew lub są to tereny chronione prawem na podstawie ustawy o ochronie przyrody (rezerwaty i użytki ekologiczne).
Przebieg i propozycje Lasów Państwowych podczas obrad Zespołów Lasów Społecznych
Od września 2024 r. do listopada 2024 r. z inicjatywy Ministerstwa Środowiska i Środowiska powołane zostały Zespoły Lasów Społecznych, których celem było wyznaczenie lasów ważnych społecznie wokół 9 największych aglomeracji miejskich w Polsce (https://publicystyka.ngo.pl/ruszyly-prace-nad-wyznaczeniem-lasow-o-wiodacej-funkcji-spolecznej-wokol-warszawy). W procesie uczestniczyli wszyscy zainteresowani: przedsiębiorstwa drzewne, przedsiębiorstwa usług leśnych, samorządy na szczeblu gmin, powiatów i województw (https://www.gov.pl/web/uw-mazowiecki/lasy-spoleczne–program-pilotazowy), organizacje społeczne (https://www.gov.pl/web/klimat/-organizacje-pozarzadowe-w-skladach-zespolow-lasow-spolecznych), organizacje społeczne ściśle współpracujące z Lasami Państwowymi. Proces ten został przekazany do realizacji Lasom Państwowym. Stworzono propozycje dla stron, procesu wyznaczania lasów społecznych oraz sposobu ich zagospodarowania. Propozycja Lasów Państwowych dla 9 największych aglomeracji w Polsce zakłada dalszą wiodącą rolę funkcji produkcyjnej oraz maksymalne ograniczenie zasięgu lasów społecznych (https://oko.press/lasy-spoleczne-debata). Takie postępowanie Lasów Państwowych świadczy o arbitralnym zaangażowaniu w podważanie polityki leśnej władz państwowych i przeciwstawianie się oczekiwaniom społeczeństwa, domagającym się głębokich zmian w funkcjonowaniu Lasów Państwowych.
Reakcja Lasów Państwowych na politykę środowiskową Unii Europejskiej, wyznaczającą „starolasy” do ścisłej ochrony
Mimo zmiany władzy w Polsce 15 października 2023 r., Lasy Państwowe nadal wykazują sprzeciw wobec Unii Europejskiej, co wiąże się z konserwatywnym i ultraprawicowym podejściem leśników do wartości Unii Europejskiej. Już w 2021 roku Lasy Państwowe stworzyły ekspertyzy, które miały podważyć politykę środowiskową Unii Europejskiej (https://www.lasy.gov.pl/pl/informacje/aktualnosci/ekspertyzy-dotyczac-unijnej-strategii-dla-bioroznorodnosci). Dziś sytuacja w żaden sposób się nie zmieniła, co stanowi zagrożenie dla organów państwowych w zakresie implementacji prawa Unii Europejskiej do porządku krajowego.
Niska świadomość społeczna na temat Ogólnopolskiej Narady o Lasach, lasach o wartości przyrodniczej i społecznej. Podatność opinii publicznej i mediów na działania sabotażowe Lasów Państwowych
Przebieg zmian w polskiej polityce leśnej jest niemal niezauważalny dla opinii publicznej. Prace nad wyznaczeniem lasów społecznych wokół 9 aglomeracji stały się widoczne dla mediów dopiero pod koniec tych prac, a media, nie zdając sobie sprawy z przebiegu procesu, w pierwszej kolejności poprosiły o opinię Lasów Państwowych, z którymi tak naprawdę jest problem (https://www.facebook.com/groups/poznan.moratorium/posts/1196417161429526/). Na oficjalnym profilu w mediach społecznościowych oraz na stronie internetowej Lasów Państwowych wciąż dominuje propaganda sukcesu i promocja etosu leśnika (https://www.facebook.com/NaszLasMiejskiGizycko/posts/pfbid02UezabVSR3fi6VpAr4rCkEAEUhgPBcWiXimo9khpE2TVBo92bJGJr8f9BX8htkLjBl)
Kwestia lasów cennych przyrodniczo wyznaczonych w pracach Lasów Państwowych, definicja i znaczenie lasów pierwotnych oraz „starolasów”, w tym „Strategia Unii Europejskiej na rzecz Bioróżnorodności 2030”, która definiuje te lasy i wymaga ich wyznaczania przez państwa członkowskie UE – są zupełnie niezrozumiałe.
Ryzyko braku działania i konieczność przeciwdziałania (zagrożenia dla zmiany polityki, brak zaangażowania i poparcia społecznego dla działań politycznych)
- Obniżenie jakości i znaczenia lasów już oznaczonych do końca 2024 r. jako mających wartość przyrodniczą i ważnych społecznie w wyniku braku zaangażowania społecznego w ich konsolidację.
- Zmiany realizowane są w procesie partycypacyjnym (Ministerstwo Środowiska i Środowiska zaangażowało 144 organizacje pozarządowe w proces wyznaczania lasów o wartości przyrodniczej i znaczeniu społecznym).
- W związku z brakiem odpowiednich narzędzi kontroli w Polsce, nieuprawniona wycinka i wycinka drzew w lasach mających wartość przyrodniczą i znaczenie społeczne przez Lasy Państwowe.
- Zmniejszenie presji społecznej i utrata poparcia społecznego w wyniku braku informacji, na wolę polityczną wyłączenia z wycinki 20% najcenniejszych lasów.
- Brak trwałości rozwiązań dla lasów o wartości przyrodniczej i znaczeniu społecznym.
- Niska skuteczność obecnej reformy Lasów Państwowych oraz reformy modelu gospodarki leśnej zainicjowanej w wyniku działań obywatelskich wynikająca z braku narzędzi (projektów) ujawniających nieuprawnione wycinki w lasach mających wartość przyrodniczą i znaczenie społeczne oraz braku informacji w przestrzeni publicznej i mediach o działaniach Lasów Państwowych sabotujących zmiany wprowadzane przez organy państwa, w tym Ministerstwo Środowiska i Środowiska.
IV. CEL PROJEKTU
Celem projektu jest przeszkolenie i wzmocnienie wybranych oddolnych grup obywatelskich i małych organizacji ekologicznych w całej Polsce do podejmowania samodzielnych działań poprzez:
- monitoring terenowy w lesie,
- obywatelską kontrolę dokumentów planistycznych urządzenia lasu,
- propagowanie wartości Unii Europejskiej wśród społeczności lokalnej, w szczególności prawa ochrony środowiska,
- publikowanie zgłoszeń o naruszeniach w gospodarce lasami cennymi przyrodniczo i ważnymi społecznie,
- informowanie urzędników UE;
- warsztaty terenowe,
- artykuły w prasie,
Umacnianie:
- trwałości wdrożonych przez Ministerstwo Środowiska i Środowiska rozwiązań w zakresie wyznaczania lasów o wartości przyrodniczej i znaczeniu społecznym,
- świadomość, zaangażowanie i odpowiedzialność społeczna w kwestii stanu lasów o wartości przyrodniczej i znaczeniu społecznym,
- prawa ochrony środowiska Unii Europejskiej w Polsce w kwestii starolasów,
- zdolność oddolnych grup obywatelskich i małych organizacji ekologicznych do bycia lokalnymi orędownikami lasów cennych dla środowiska i ważnych społecznie,
- procesy decyzyjne w Ministerstwie Środowiska i Środowiska Unii Europejskiej
Ujawnianie:
- nieuprawniona gospodarka leśna w lasach o wartości przyrodniczej i znaczeniu społecznym oraz „starolasach”
- działania Lasów Państwowych sabotujące wprowadzane przez organy państwowe zmiany lub ograniczające lub rozwadniające wprowadzane zmiany
V. DZIAŁANIA
Działanie 1. Wybór 9 grup obywatelskich i małych organizacji ekologicznych oraz budowa sieci współpracy i wybór grupy do monitoringu Puszczy Boreckiej i Rominckiej
Działanie 2. Terenowy monitoring 2 dużych kompleksów leśnych i 8 obszarów leśnych przyległych do miast. Sporządzanie raportów z monitoringu
Działanie 3. Monitorowanie działań i reakcji Lasów Państwowych na zmiany w modelu urządzania lasu wprowadzane przez Ministerstwo Środowiska i Środowiska
Działanie 4. Pozyskiwanie informacji publicznej i informacji o środowisku
Działanie 5. Warsztaty dla grup obywatelskich i organizacji ekologicznych
Działanie 6. Warsztaty terenowe organizowane przez grupy obywatelskie i organizacje ekologiczne
Działanie 7. Kampania informacyjna. Artykuły i wywiady w prasie lokalnej i regionalnej
VI. TRWAŁOŚĆ PROJEKTU
Projekt wpisuje się w proces, który trwa nieprzerwanie od 2017 roku, kiedy to po raz pierwszy zainicjowaliśmy wsparcie dla grup aktywistycznych w celu ich profesjonalizacji. Kolejne projekty bezpośrednio przyczyniły się do obecnej sytuacji w Polsce. Propozycja tego projektu jest odpowiedzią na potrzebę zagwarantowania trwałości rozwiązań, które są wdrażane przez polityków we współpracy ze społeczeństwem obywatelskim.
VII. MISJA I GŁOWNE DZIAŁANIA
Jesteśmy organizacją ekologiczną i strażniczą, która na początku swojej działalności rozwijała się w kierunku monitorowania funkcjonowania Lasów Państwowych, administracji publicznej, systemu certyfikacji leśnictwa FSC, a w ostatnich latach w kierunku wspierania innych środowisk w monitorowaniu gospodarki lasami cennymi przyrodniczo i społecznie oraz profesjonalizacji tych ruchów. Chcemy ratować najcenniejsze przyrodniczo i społecznie pozostałości lasów, angażując w ten cel społeczeństwo, mobilizując ludzi do korzystania z narzędzi demokratycznych, którymi dysponują. W dłuższej perspektywie chcemy zmienić rzeczywistość w taki sposób, aby gospodarka leśna w Polsce i Unii Europejskiej była prowadzona z poszanowaniem woli społeczeństw oraz poszanowaniem przyrody i jej samostanowienia.
Projekt pn. „Wzmocnienie i zabezpieczenie grup obywatelskich i organizacji ekologicznych w utrwaleniu zachodzących zmian systemowych w sposobie gospodarowania lasami w Polsce” został zrealizowany w latach 2025-2026 z darowizny TJX Poland Sp. z o.o. i był wspierany przez inicjatywę European Space Agency Network of Resources